Tháng 11-12/2025, một đợt thiên tai lại qua đi. Người dân thôn Cẩm Phú (Quảng Nam) lại lặng lẽ ra quan sát bờ sông Thu Bồn để xem năm nay, bờ sông Thu Bồn bị xói lở thêm bao nhiêu sau mùa mưa lũ lần này.

Đối với người dân nơi đây, sạt lở không chỉ là câu chuyện của đất bị cuốn đi. Mỗi mét đất mất đi đồng nghĩa với những lo lắng về sinh kế, về sản xuất và về tương lai của chính mảnh đất đã nuôi sống biết bao thế hệ.

Thế nhưng, thiên tai không phải là nguyên nhân duy nhất. Biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa, những thay đổi trong sử dụng đất và dòng chảy tự nhiên đang khiến hệ sinh thái ven sông ngày càng trở nên mong manh. Những thách thức ấy không thể được giải quyết chỉ bằng những công trình bê tông cốt thép ngắn hạn, mà cần những giải pháp phục hồi lâu dài, dựa trên chính thiên nhiên và sức mạnh của cộng đồng.

Đó cũng là điều mà chị Vũ Thị Mỹ Hạnh và các cộng sự trong Green Youth Collective (GYC) - 01 DNXH địa phương hoạt động về nông nghiệp sinh thái, giáo dục môi trường và mô hình kinh tế tuần hoàn ở Quảng Nam - trăn trở khi xây dựng sáng kiến "Thí điểm cải tạo hệ sinh thái bờ sông theo phương pháp dựa vào tự nhiên để hạn chế sạt lở đất, tăng đa dạng sinh học và phát triển sinh kế bền vững tại thôn Cẩm Phú", với sự đồng hành của Quỹ Sáng kiến Én Xanh.

Thay vì bắt đầu bằng bê tông hay những bờ kè kiên cố, nhóm thực hiện bắt đầu bằng một câu hỏi rất giản dị: "Liệu người dân có thể sử dụng chính những gì địa phương đang có để bảo vệ và phục hồi đất đai cho tương lai hay không?"

Câu trả lời được tìm thấy ngay trên chính mảnh đất ấy.

Tre được sử dụng để tạo các "khóa sinh học"; cỏ vetiver, sậy, tra biển, phi lao và nhiều loài cây phù hợp với điều kiện bản địa được trồng theo từng lớp nhằm giữ đất, giảm tác động của dòng chảy và từng bước phục hồi hệ sinh thái ven sông. Sau ba tháng triển khai, đoạn bờ sông dài 100 mét đã hình thành như một dải đệm sinh thái đầu tiên, tạo nền tảng để tiếp tục theo dõi khả năng chống chịu qua các mùa mưa lũ tiếp theo.

Nhưng điều đáng quý nhất của sáng kiến không chỉ nằm ở những hàng tre hay những bầu cỏ được trồng xuống.

Đó là cách cộng đồng trở thành chủ thể của giải pháp.

Những người dân đã gắn bó cả đời với dòng sông chia sẻ kinh nghiệm về dòng chảy, về những đoạn bờ dễ sạt lở. Những người thợ địa phương có kinh nghiệm làm kè trực tiếp tham gia thi công ngay trên quê hương mình. Hợp tác xã Cẩm Phú đóng góp hơn 2.500 cây tre đã được gìn giữ nhiều năm để làm vật liệu cho công trình. Cộng đồng cùng tham gia trồng khoảng 1.500 bầu cỏ vetiver, chăm sóc cây, theo dõi sự phát triển của khu vực và tiếp tục duy trì mô hình sau khi dự án kết thúc. Tri thức bản địa, sự gắn bó với quê hương và tinh thần làm chủ của người dân đã trở thành nền tảng để giải pháp thực sự bén rễ.

Có lẽ vì vậy mà niềm vui của người dân không chỉ đến từ việc bờ sông bước đầu được giữ lại. Đó còn là niềm tin rằng chính họ có thể góp phần bảo vệ mảnh đất quê hương mình.

"Lỡ vô họ sợ lắm... Giờ cài được cái bờ sinh học này thì mừng lắm."

Sau giai đoạn thí điểm, sáng kiến không dừng lại ở một đoạn bờ sông được cải tạo. Green Youth Collective tiếp tục phối hợp với Hợp tác xã Cẩm Phú chăm sóc khu vực, theo dõi sự phát triển của cây qua các mùa, đồng thời xây dựng kế hoạch mở rộng mô hình tới các điểm sạt lở khác dọc sông Thu Bồn. Nhóm cũng kết nối với các chuyên gia, doanh nghiệp và các chương trình về du lịch bền vững để lan tỏa bài học thực tiễn, hướng tới một mô hình phục hồi hệ sinh thái do cộng đồng dẫn dắt, có thể được học hỏi và nhân rộng tại nhiều địa phương khác.

Đối với Quỹ Sáng kiến Én Xanh, giá trị của sáng kiến không chỉ nằm ở những mét bờ sông được phục hồi, mà còn ở việc một ý tưởng xuất phát từ những trăn trở rất đời thường của chị Vũ Thị Mỹ Hạnh và Green Youth Collective đã kịp thời nhận được sự đồng hành để trở thành hành động.

Chúng tôi trân trọng được đồng hành cùng GYC trên hành trình kiến tạo một giải pháp dựa vào thiên nhiên, dựa vào cộng đồng và dựa vào chính tri thức bản địa. Bởi chúng tôi tin rằng, khi cộng đồng được lắng nghe, được trao niềm tin và cơ hội để làm chủ những sáng kiến của mình, những giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu sẽ không chỉ giúp giữ lại một bờ sông, mà còn góp phần gìn giữ sinh kế, văn hóa và khả năng chống chịu của cả một vùng đất cho tương lai.

-------
Chương trình Quỹ Sáng kiến Én Xanh, do CSIP thành lập và quản lý, tiên phong thúc đẩy và hỗ trợ cho các sáng kiến phát triển cộng đồng, lan tỏa tinh thần doanh nhân đổi mới sáng tạo nhằm xây dựng cộng đồng nhân văn và phát triển bền vững.